Ապրել ոչ ստի մեջ.Ալեքսանդր Սոլժենիցին

<<…Արդեն հատակին է հասել, համընդհանուր հոգևոր մահը մեր բոլորի վրա է եկել, և ֆիզիկականն էլ ուր որ է կբռնկվի ու մեզ էլ կայրի, մեր երեխաներին էլ, իսկ մենք առաջվա պես շարունակում ենք վախենալով ժպտալ  և թոթովել թլվատ.

-Իսկ ինչո՞վ ենք մենք խանգարելու: Մենք անուժ ենք: Մենք այնպես անհուսալիորեն ենք մարդկայնացել, որ այսօրվա համեստ կերակրի համար կտանք մեր բոլոր սկզբունքները, մեր հոգին, մեր նախահայրերի բոլոր ջանքերը, բոլոր հնարավորությունները գալիք սերունդների համար, միայն թե չխաթարենք սեփական դյուրաբեկ գոյությունը: Մեզ մոտ չի մնացել ոչ հաստատակամություն, ոչ հպարտություն, ոչ սրտի ջերմություն: Մենք նույնիսկ համընդհանուր միջուկային մահվանից ջենք վախենում (միգուցե, պատի ճեղքում թաքնվենք): Մենք միայն վախենում ենք քաղաքացիական համարձակության քայլերից: Միայն թե չպոկվենք նախրից, միայն թե մի քայլ չանենք ինքնուրույն և հանկարծ չմնանք առանց սպիտակ հացի, առանց գազի ջեռուցիչի…

 Ինչպես մեր մեջ մտցրել են քաղաքական շրջանակներում, այդպես էլ մեր մեջ սերտաճել է հարմարավետ ապրելը, մի ամբողջ դար: Միջավայրը, սոցիալական պայմանները. սրանց միջից չես կարող դուրս պրծնել, կեցությունն է պայմանավորում  գիտակցությունը: Մենք ի՞նչ կապ ունենք: Մենք ոչինչ չենք կարող:

 Իսկ ես ասում եմ՝ մենք կարող ենք, ամեն ինչ, բայց ինքներս մեզ խաբում ենք, որ ինքներս մեզ հանգստացնենք: Ոչ թե <<նրանք>> են ամեն ինչում մեղավոր, այլ մենք ինքներս, միայն մենք: Կընդդիմանան սրան. բայց չէ որ իրոք ոչինչ չես կարող մտածել: Մեր բերանները զմռսել են, մեզ չեն լսում, մեզ չեն հարցնում: Ինչպե՞ս ստիպել նրանց, որ մեզ լսեն: Տարհամոզել նրանց հնարավոր չէ: Բնական կլիներ նրանց նորից ընտրելը, ավելի ճիշտ՝ չընտրելը, բայց կրկնակի ընտրություններ մեր երկրում չեն լինում: Արևմուտքում մարդիկ գիտեն անել գործադուլներ, բողոքի ցույցեր, բայց մենք չափազանց ծեծված ենք, մենք սարսափում ենք դրանցից, ինչպե՞ս հանկարծ հրաժարվել աշխատանքից, ինչպե՞ս հանկարծ դուրս գալ փողոց: Ռուսական պատմության մեջ վերջին հարյուրամյակի ընթացքում փորձված բոլոր մյուս ճակատագրական ճանապարհները, մեզ պետք չեն: Հիմա, երբ բոլոր կացինները կտրել-վերջացրել են իրենցը, երբ ամբողջ սերմանվածը ծլարձակել է, մենք տեսնում ենք, թե ինչպես են մոլորվել…այն ինքնավստահ երիտասարդները, ովքեր մտածում էին տեռռորով, արյունարբու ապստամբությամբ և քաղաքացիական պատերազմով երկիրը դարձնել արդար և երջանիկ: Ոչ, շնորհակալություն, լուսավորության հայրեր: Հիմա մենք գիտենք, որ մեթոդների ստորությունը պտուղ է տալիս արդյունքների ստորության մեջ: Թող որ մեր ձեռքերը մաքուր լինեն:

 Ուրեմն, շրջագիծը փակվե՞լ է: Եվ ելք իրոք չկա՞: Եվ մեզ մնում է միայն անգործ սպասե՞լ: Կարող է հանկարծ ինչ-որ բան պատահել ինքնըստինքյան: Բայց երբեք այն մեզանից պոկ չի գա ինքնըստինքյան, եթե մենք բոլորս ամեն օր այն ընդունենք, փառաբանենք ու ամրացնենք, եթե չհեռանանք թեկուզ դրա ամենազգայուն կետից՝ Ստից:

 Երբ բռնությունը ներխուժում է մարդկային խաղաղ կյանքից ներս, նրա դեմքը վառվում է ինքնավստահությունից, այն դրոշակի պես տանում է և բղավում.<<Ես բռնությունն եմ, հեռու գնացեք, հետ քաշվեք, կճզմեմ>>: Բայց բռնությունը շուտ է ծերանում, մի քանի տարի ևս և նա այլևս ինքնավստահ չէ, և որպեսզի ամուր մնա, որպեսզի կարգին երևա, անպայման որպես իր դաշնակից կանչում է Ստին: Քանի որ բռնությունը քողարկվելու ոչինչ չունի ստից բացի, և սուտը կարող է ամուր մնալ միայն բռնությամբ: Եվ ոչ ամեն օր և ոչ ամեն մի ուսի վրա է սուտը դնում իր ծանր թաթը. այն մեզանից միայն պահանջում է ստի հանդեպ հնազանդություն և մեր մասնակցությունը ստի մեջ, ամեն օր: Եվ սրա մեջ է ամբողջ հավատարիմ ծառայությունը: Եվ այստեղ է թաքնված մեր կողմից արհամարված ամենապարզ, ամենահասանելի բանալին մեր ազատության՝ ստին  անհատապես չմասնակցելը: Թող թե սուտը ամեն ինչ ծածկել է, ամեն ինչին տիրապետում է, բայց ամենափոքր բանի մեջ վեր պոկվենք՝ թող սուտը տիրապետի ոչ մեր միջոցով: Եվ դա ճեղքվածք է մեր անգործության թվացյալ օղակի մեջ, ամենահեշտը մեզ համար և ամենակործանարարը ստի համար: Որովհետև, երբ մարդիկ խորշում են ստից, այն պարզապես դադարում է գոյություն ունենալ: Վարակի պես այն կարող է գոյություն ունենալ միայն մարդկանց վրա:

 Կանչից չենք ազդվում, մենք չենք հասունացել դեռ հրապարակներ գնալու և բարձրագոչ բղավելու, բարձրաձայն արտահայտելու համար այն ինչ մտածում ենք. պետք չէ, սարսափելի է դա: Բայց գոնե հարաժարվենք ասել այն, ինչ չենք մտածում: Ահա սա է ճանապարհը, ամենահեշտը և մատչելին մեր սերտաճած օրգանական վախի պայմաններում, ավելի հեշտ քան Գանդիի քաղաքացիական անհնազանդությունը: Մեր ճանապարհն է՝ ոչնչով չաջակցել ստին գիտակցաբար: Գիտակցելով, թե որտեղ է ստի սահմանը՝…ընկրկել այդ փտախտային սահմանից…չկարկատել փտած կտորը, և մենք ապշահար կլինենք, թե ինչքան շուտ և անօգնական կտապալվի սուտը, և այն ինչին տրված է մերկ լինել, աշխարհին կհայտնվի մերկ:

 Եվ այսպես, մեր կաշկանդվածության միջոցով թող ամեն ոք ընտրի՝ կմնա ինքը գիտակցաբար ստի ծառան (իհարկե, հակված չլինելով ստին, այլ՝ ընտանիքին կերակրելու համար, երեխաներին ստի ոգով դաստիարակելու համար), թե եկել է ժամանակը սուտը թոթափել որպես ազնիվ մարդ, արժանի իր երեխաների և շրջապատի հարգանքին: Եվ այսօրվանից նա.

-այսուհետ չի գրի, չի ստորագրի, չի տպագրի ոչ մի կերպ, ոչ մի արտահայտություն, որն, իր կարծիքով, աղճատում է ճշմարտությունը,

-կեղծ արտահայտություն չի արտաբերի ոչ մասնավոր զրույցի ժամանակ, որ մարդաշատ վայրերում, իր անունից, կամ…ուսուցչի, դաստիարակի անունից, կամ թատերական դերի միջոցով,

-նկարչությամբ, քանդակի, լուսանկարի…միջոցով գիտակցաբար չի պատկերի…չի հաղորդի ոչ մի կեղծ միտք, ճշմարտության ոչ մի աղճատում,

-ոչ բանավոր, ոչ գրավոր չի անի ոչ մի…մեջբերում ինչ-որ մեկին դուր գալու, ինքն իրեն ապահովագրելու, կամ սեփական աշխատանքի հաջողության համար, եթե մեջբերվող մտքի հետ ամբողջովին համաձայն չէ…

-թույլ չի տա, որ իրեն ստիպեն գնալ միտինգի կամ ցույցի, եթե դա դեմ է իր ցանկությանը, չի վերցնի ձեռքը և չի բարձրացնի…լոզունգը, որի հետ ամբողջովին համաձայն չէ,

-քվեարկման ժամանակ ձեռք չի բարձրացնի այն առաջարկի համար, որի հետ հոգու խորքում համաձայն չէ, ոչ ակնհայտ, ոչ գաղտնի կերպով չի քվեարկի այն անհատի համար, ում անարժան ու կասկածելի է համարում,

-թույլ չի տա, որ իրեն տանեն մի հավաքի, որտեղ սպասվում է հարցի ստիպողական քննարկում,

-նույն վայրկյանին կլքի այն նիստը, ժողովը, դասախոսությունը, ներկայացումը…որտեղ ելույթ ունեցողից լսի սուտ…կամ անամոթ քարոզ,

-…չի գնի մի լրագիր կամ թերթ, որտեղ տեղեկությունները աղճատվում են, առաջնային կարևորության փաստերը քողարկվում են:

 Մենք, իհարկե, թվարկեցինք ստից խուսափելու ոչ բոլոր հնարավոր և անհրաժեշտ ուղիները: Բայց ով կսկսի մաքրվել, մաքրված հայացքով հեշտությամբ կտարբերի նաև մյուս դեպքերը: Այո, սկզբում, պայքարն անհավասար կստացվի: Ինչ-որ մեկը ժամանակավորապես կկորցնի աշխատանքը: Երիտասարդների համար ճշմարտությունը, որով ուզում են ապրել, կբարդացնի կյանքը, չէ որ դասերը, որոնք պատասխանում են, ևս լի են ստով, պետք է ընտրություն կատարել: Բայց ոչ մեկի համար, որ ուզում է ազնիվ լինել, այստեղ սողոսկելու տեղ չի մնացել, ոչ մի օր մեզանից ոչ մեկը…չի կարող խուսափել վերը բերված քայլերից որևէ մեկից, կամ պիտի գնա դեպի ճշմարտության, կամ ստի կողմը, հոգևոր անկախության կամ հոգևոր լակեյության կողմը: Եվ նա, ում համարձակությունը չի հերիքի նույնիսկ իր հոգու պաշտպանության համար, թող չհպարտանա իր առաջադեմ հայացքների համար, կամ որ ինքն ակադեմիկոս է, ժողովրդական արտիստ, վաստակավոր գործիչ կամ գեներալ: Ուրեմն, թող հենց ինքն իրեն ասի՝ <<ես եղջերավոր անասուն եմ և վախկոտ, ինձ միայն պետք է որ չմրսեմ և կուշտ լինեմ>>:

 Նույնիսկ այդ ճանապարհը, որն ամենաչափավորն է դիմադրության բոլոր ճանապարհներից, մեր՝ նստակյացներիս համար հեշտ չի լինելու: Բայց ինչքան ավելի հեշտ է ինքնահրկիզումից և նույնիսկ հացադուլից. կրակը չի լափի քո մարմինը, աչքերդ չեն տրաքվի այրվելուց, և սև հացն ու ջուրը միշտ կգտնվեն ընտանիքիդ համար…Դա հեշտ ճանապարհ չի լինի՞: Բայց դա ամենահեշտը կլինի բոլոր հնարավորներից: Դժվար ընտրություն մարմնի համար, բայց միակը հոգու համար: Դժվար ճանապարհ է, բայց մենք արդեն ունենք մարդիկ, նույնիսկ տասնյակ մարդիկ, ովքեր տարիներով պահում են վերը թվարկածս կետերը և ապրում ճշմարտությամբ: Ուրեմն, ոչ թե առաջինը ոտք դնել այդ ճանապարհին, այլ՝ միանալ: Ինչքան միասնաբար և մեծ քանակով ոտք դնենք այդ ճանապարհին, այնքան ավելի հեշտ ու կարճ կթվա մեզ այդ ճանապարհը: Մենք կլինենք հազարներ, և ոչ ոքի հետ հաշվեհարդար չեն կարողանա լինել, ոչինչ անել չեն կարողանա: Մենք կլինեն տասնյակ հազարներ, և այլևս չենք ճանաչի մեր սեփական երկիրը: Եթե վախենանք, ապա հերիք է բողոքենք, թե ինչ-որ մեկը մեզ թույլ չի տալիս շնչել, այդ մենք ենք, որ ինքներս մեզ թույլ չենք տալիս…>>

Ալեքսանդր Սոլժենիցին

Զարթիր Լաո, մռնիմ քզի...

Կարող են արդյո՞ք բնապահպանական շարժումները ավելի ընդգկրուն խաղաղ սոցիալական ընդվզումների և քաղաքացիական ակտիվության հիմք դառնալ: Արդյո՞ք քաղաքացիական ակտիվությունը ներկա հասարակարգում դրական փոփոխությունների հասնելու արդյունավետ միջոց է: Նախ՝ առաջին հարցի մասին:

 Մաշտոցի այգում հավաքված երիտասարդ ակտիվիստները վստահ են, որ իրենց շարժումն ընդգրկելու է ավելի լայն սոցիալական խնդիրներ և ամեն մի հաղթանակի հետ նոր մարդիկ են միանալու իրենց: Կինոռեժիսոր Տիգրան Խզմալյանը օրինակ է բերում 1988թ., երբ  Հայաստանում ծավալված անկախության շարժման համար, ինչպես ինքն է համոզված, պարարտ հող ստեղծեց  հենց բնապահպանական շարժումը, որը սկզբում դրսևորվում էր միայն գիտական շրջանակներում տեղի ունեցող քննարկումների ձևով: Բնապահպանական շարժման ամենակարևոր յուրահատկությունը, ըստ Խզմալյանի, ազգային ու համամարդկայինը միավորելն է, այլ խոսքով՝ ազգային կամ հանրային սեփականության և մարդու սահմանադրական իրավունքների մեկտեղումը: Սա մի բնագավառ է, որտեղ փոքրիկ հաղթանակները կարող են ոգևորել նաև այլ խնդիրների լուծման ելքեր գտնելու, իրավական պայքարին ավելի մեծ  թափ ու ծավալներ հաղորդելու համար: <<Ե՞րբ է լցվում ազգի համբերության բաժակը, ե՞րբ է տրորված, ոտնահարված արժանապատվության սահմանը ճեղքվում, դժվար է ասել: Առիթները կարող են լինել շատ տարբեր: Մենք տեսնում ենք, որ կուսակցություններից դուրս տեղի են ունենում շատ ակտիվ ստորգետնյա շարժումներ: Ես դրանք կանվանեի դիմադրության օջախներ>>: Խզմալյանը դիմադրության օջախներ է համարում ոչ միայն բնապահպանական շարժումն, այլև՝ բանակում տեղի ունեցող սպանությունների դեմ բողոքները, հայոց լեզվի պահպանության շարժումը, Ախթալայի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի բանվորների գործադուլները: Դրանցում Խզմալյանը և բնապահպան ակտիվիստները կարևորում են ոչ թե արդյունքը, այլև՝ պայքարելու կամքը և պատրաստակամությունը, իսկ արդյունքներն ավելի հավանական և առարկայական կլինեն երբ շարժումներն ավելի մարդաշատ լինեն ու հեռու քաղաքականությունից: Բայց, պետք է ասել, որ չնայած բնապահպանների այս բողոքներին, ինչպես տեսնում ենք, խնդրով մտահոգ շատ քաղաքացիներ են մասնակցում, այնուամենայնիվ, սա դեռ երաշխիք չէ, որ այլ, հատկապես սոցիալ-տնտեսական բնույթի խնդիրներով բողոքներին կմիանան հասարակության լայն զանգվածներ: Ինչու՞ է քաղաքացիների մեծամասնությունն անտարբեր իր շրջապատի խնդիրների նկատմամբ, նույնիսկ չի պայքարում սեփական տարրական իրավունքների պաշտպանության համար: Բնապահպան երիտասարդներն ունեն իրենց բացատրությունը:  Բայանդուր Պողոսյան. <<Ընդհանրապես մեր հասարակության մեջ տարածված անհուսությունն է ամեն ինչում մեղավոր իմ կարծիքով: Մարդիկ մտածում են, որ ոչինչ չեն կարող անել սրա հետ: Սա մի բան է, որ տեղի է ունենալու անկախ ամեն ինչից ու ոչ ոք ոչ մի բան չի կարող դրա հետ անել: Ու եթե մարդիկ կարողանան այստեղ հաղթանակի հասնել, շատ մեծ հաջողություն կլինի, մարդիկ սկսեն մտածել, որ իրենք կարող են իրենց իրավունքների համար պայքարել և անկախ նրանից, թե ով է իրենց դեմ կանգնած, իրենք կարող են հաղթել>>: Մարիամ Սուխուդյան. <<Անտարբերությունը իրոք հիվանդություն է, նրանք մատը տնկում են, որ սա է մեղավոր, ասում, որ սա երկիր չի, տարածաշրջանն է մեղավոր և ամեն ինչ կասեն իրենցից խնդիրը դուրս հանելու համար: Սա մարդու բնույթն է, ովքեր ալարում են, չեն ուզում շարժվել, դրա համար միշտ խնդիրն ու լուծումը տեսնում են իրենցից դուրս: Սա համատարած է…և ոչ միայն Հայաստանում է…դու պիտի ասես՝ լավ, իսկ ե՞ս ինչ եմ արել, երբ որ ես տեսնում եմ՝ վատ է, սխալ է, կողքդ ինչ-որ բան են ավիրում, բռնաբարում, ես ոչ մի բան չանեմ, դու պիտի փոչձես սկսել ինչ-որ բան անել, մի հատ արա այսօր, երկրորդը, երրորդը, վերջապես շարծումը այդ կայծերից է սկսվում ու մենք տեսնում ենք, որ ինչ-որ արդյուքն ունենք: Ոչ ինչ-որ դպրոց կար ակտիվիզմի, որ մեզ ինչ-որ բան փոխանցեր, մենք ենք սկսողն եղել այդ կայծերի ու չենք կարող չհավատալ: Բայց չես կարող  ուղղակի ապրել, եթե ապրում ես, ուրեմն պետք է պայքարես, դա սովորական բնազդ է, եթե ինչ-որ բան է կատարվում, պիտի սկսես կասեցնել, եթե սխալ բան է: Քո ուժերի ներածի չափով: Հետո մյուսն է սկսում քեզ հավատալ: Հետո մի փոքրիկ հաղթանակ, Թռչկան, Խոսրովի արգելոց, երբ մարդը սկսում է արդեն տեսնել շոշափելի արդյունք, որովհետև շատերին հենց այդ շոշափելին է պետք: Օրինակ ինձ դա չի պետք, այլ միայն այն, որ մարդ պայքարում է, հավատում է, դա շատ ավելի ծանրակշիռ է: Ինձ պետք չէ տեսնել դրա արդյունքը: Ինձ համար դա արդեն իսկ արդյունք է, որ մարդ այդ սևի մեջ կարող է լույսին հավատալ>>: Բայց նույնիսկ տեսնելով նման փոքր հաղթանակները՝ շատերն անիմաստ են համարում կամ չեն համարձակվում պայքարել իրենց դրությունը շտկելու համար: Սրա պատճառները խորքային են և հնարավոր չէ բացատրել մեկ կամ երկու պատճառներով, ամեն ինչ այստեղ փոխկապակցված է, անհրաժեշտ է լսել տարբեր վերլուծություններ, ապա մտածել, թե ո՞րն է չընդվզելու պատճառն անհատապես յուրաքանչյուրիս համար: Գյումրիի Օրհուս կենտրոնի համակարգող Գևորգ Պետրոսյան. <<Մարդիկ վախենում են իրենց կարծիքը ազատորեն արտահայտել հատկապես փոքր քաղաքներում, գյուղականհամայնքներում: Մեծ քաղաքներում ավելի ազատ են մարդիկ: Չեն հայտնում իրենց կարծիքը՝ մտածելով, թե սոցիալական նպաստս կկտրեն, ինձ աշխատանքից կազատեն, այսինքն, ճնշումների մեխանիզմները բազմազան են ու մարդու վրա կարող են ազդեցություն թողել>>: Սա հանգեցրել է համընդհանուր վախի մթնոլորտի ձևավորման, որն իր հերթին  հույսի ու վստահության ամենամեծ ապականիչն է: Այնուամենայնիվ, հույսի որոշակի փոփոխություն, քաղաքացիական նախաձեռնությունների աջակցություն շրջապատում ընդհանուր առմամբ Պետրոսյանը տեսնում է. <<Գյումրիում մի քանի նման օրինակներ կան, որ հասարակական կազմակերպությունների ակտիվության արդյունքում կնոկրետ ասենք հարապարակում այդ 8 եղևնիները մնացին, կամ Արագածի փոսը այդպես էլ չդարձավ շինություն հենց կանաչ տարածքի մեջտեղում, այսինքն դրական տեղաշարժեր կան ու մարդիկ հիմա ավելի շատ են հավատում, որ եթե նման նախաձեռնություն լինի, կմիանան, շատ մարդիկ էլ կան, որ զանգում են, ասում՝ մենք ձեզ հետ ենք, բայց չգանք էլի, չենք գա, բայց գիտեցեք, որ մենք ձեզ հետ ենք: Զգում ես, որ մարդը համ ուզում է, համ վախենում է>>:

Գյումրիի <<Շիրակ>> կենտրոնի նախագահ Վահան Թումասյանը, ով ուսումնասիրում է երկրաշարժի հետևանքով անօթևանության խնդիրը, առավել խոցելի ու դյուրաբեկ  է համարում անօթևաններին, որոնց մեծամասնությունը ծայրահեղ աղքատ են, տարիներ շարունակ կառավարությունը նրանց բնակարանով ապահովելու խոստումներ է տվել, բայց դեռևս 6700 ընտանիք Գյումրիում փաստացի ապրում է ժամանակավոր կացարաններում, մոտ 600 ընտանիք էլ՝ Շիրակի մարզի գյուղերում: Շատերին բնակարանը մերժում են տարբեր պատճառներով, որոնք հիմնականում հենց  պետական ծրագրի ձգձգման հետևանքով են առաջ եկել, մյուս մասին, ոքվեր դեռ հերթագրված չեն բնակարանահերթի ցուցակներում կամ ապրում են փլուզվող բնակարաններում, նույնիսկ կոնկրետ խոստումներ էլ չեն տվել, թե երբ ի վերջո կապրեն մարդավայել պայմաններում: Բայց չնայած այդ ամենին անօթևանները գերադասում են լռել, ովքեր հնարավորություն ունեն լքում են երկիրը, մի մասն էլ գերադասում է գոյությունը պահպանել արտերկրի հարազատի գումարներով: Այդ իրավազուրկ խավը մշտապես շահագործվում և օգտագործվում է իշխանավորների ու օլիգարխների կողմից, հատկապես ընտրությունների ժամանակ, և ամենավատն այն է, որ նրանք հարմարվել են, կամ նրանց հարմարեցրել են այդ կարգավիճակին: Թումասյանը վստահ է, որ աղքատն ակտիվ քաղաքացի չէ, ինքնուրույն չի կարող դուրս գալ պայքարելու սեփական իրավունքների համար: Ինչպե՞ս կարելի է օգնել նման պայմաններում ապրող մարդուն: Վահան Թումասյան. <<Պետք է այդ ակտիվ զանգվածը՝ կուսակցություններ, հասարակական կազմակերպություններ պետք է հանդիպեն այդ աղքատ խավի հետ և փորձեն նրանց ինքնագիտակցությունը բարձրացնեն և նրանց հետ բերեն համայնք, որովհետև մարդիկ մեկուսացել են համայնքի կյանքից, իրենք ապրում են ներփակված, առանձին կյանքով: Համայնքի անդամ իրենց չեն զգում: Եթե մեկը զգում է, որ այս երկրի տերը չէ, երբեք իր իրավունքների համար չի պայքարի>>: Բայց միթե սա արդյունավետ կլինի: Արդյո՞ք քաղաքական կուսակցությունները կամ այլ կազմակերպություններ աղքատին դարձյալ չեն օգտագործի բացառապես սեփական օգուտների համար: Գևորգ Պետրոսյան. <<Միջոցը քաղաքացիական հասարակության զարգացումն է, մարդկանց ակտիվացումն է, և իհարկե, քաղաքացիական հասարակությանը ոգևորելն է անընդհատ դրական, փոքր օրինակներով, փոքր տեղաշարժերով հասնել ավելի մեծ տեղաշարժերի, այսինքն, եթե ուզում ես փոխել աշխարհը, պետք է քեզնից սկսել… Միակ տարբերակը սա է, և ինչ թվում է դրա արդյուքնում կարելի է փոխել իշխանությունների թե որոշումները, թե վերաբերմունքը հասարակության նկատմամբ>>: Գևորգի կարծիքով միայն քաղաքացիական ակտիվությամբ հասարակությունը կկարողանա հակազդել իշխանությանը և հավասարակշռել նրան, իսկ հիմա միայն իշխանությունն է ազդում հասարակության լայն զանգվածների վրա: Բնապահպանները մտադիր են պայքարը տանել միայն օրինական հունով, իրավական դաշտում, խաղաղ հավաքներով, այգում երգելով ու ցուցահանդեսներ անելով և, եթե հաջողվի, դատարանի դահլիճում:

 Այսօրվա քաղաքացին ազատ մտածելու, ազատ գործելու կարիք ունի, նրա ազատությունը սահմանափակված է հատուկ մեխանիզմներով, այսպես կոչված սոցիալական լարվածությունը մեղմելուն ուղղված կարճաժամկետ ու ոչ արդյունավետ միջոցառումներով՝ սոցիալական նպաստներն ու թոշակները փոքր-ինչ բարձրացնելով, զանազան զարդարուն խոստումներով, նաև ընտրակաշառքներով և, իհարկե, արտագաղթելու հնարավորություններ ընձեռելով: Ամենահիմնական իրավունքը, որի համար Մաշտոցի այգում, Թեղուտում և այլ վայրերում պայքարում է քաղաքացիների այդ խումբը, ազատությունն է, ապրելու, ստեղծագործելու ազատ տարածքը, որի բոլորի սեփականությունն է: Դրա իմաստը շատ ավելի խորն է, քան պարզապես բնապահպանական խնդիրը: Դա մարդկային եսապաշտական շահի ու այլասիրության բախումն է, երիտասարդները պայքարում են ոչ միայն իրենց, այլև իրենց նման այլ քաղաքացիների մարդկային իրավունքների համար, ովքեր նրանց չեն վստահում և գերադասում են տանը նստած քննադատել: Ու՞ր կարող են տանել այս քաղաքացիական փոքրիկ ընդվզումները: Բնապահպանները կարևոր են համարում, որ այն քաղաքականությունից հեռու մնա, այլապես կկորցնի իր յուրահատկությունն ու ուժը, բայց և այնպես տարբեր քաղաքական ուժեր, ըստ որոշ կարծիքների, փորձում են իրենց կողմը գրավել այս շարժումը և իրենց համար քաղաքական շահույթ ապահովել: Հետևաբար, կարծում եմ, ինչքան շատ քաղաքացիներ իրենց ակտիվությամբ մասնակցեն այդ շարժումներին, այնքան դժվար կլինի ապականել դրանք և միևնույն ժամանակ այնքան կմեծանա քաղաքացու վստահությունը, որ ինքը կարող է ինչ-որ բան փոխել առանց մոդայիկ քաղաքականության մեքենայություններում թաթախվելու:

 Լևոն Գալստյան

Վարակիչ խաղ

“Competition brings out the best in products and the worst in people”. David Sarnoff

 Հայաստանում Monopoly խաղը տարածվեց 1990-ականների սկզբին, խորհրդային տնտեսության փլուզման տարիներին, երբ արժեքային համակարգը գլխիվայր շուռ եկավ: Monopoly-ն, ինչպես ոչ մի այլ խաղ, լավագույնս համապատասխանում էր նոր արժեքների կարիք ունեցող, երկաթե վարագույրներից ազատված հասարակության պահանջներին. կապիտալիզմը սկսեց իր հաղթական մուտքը դեպի հետխորհրդային տարածք՝ ոսկու փայլով շլացնելով տոտալիտար ռեժիմը թոթափած և սեփական ամբիցիաների սանձերն արձակած <<նոր սերնդի>> համար: Հիշում եմ, ինչպիսի հետաքրքությամբ և բավականությամբ էին ինձ շրջապատող խաղամոլ երիտասարդները յուրացնում մրցակցի ունեցվածքը՝ ավելի ու ավելի հզոր դիրք ձեռբերելով խաղի շուկայում. նրանք յուրացնում էին կապիտալիստական մրցակցության այբուբենը, որն  այլևս <<բուրժուական>> կամ <<անբարոյական>> չէր պիտակվում, այդպես ապրելն արդեն թույլատրված էր և նույնիսկ՝ անհրաժեշտ:

  Մոնոպոլիան հիմա ավելի մեծ տեղ ունի մեր կյանքում, քան կարող ենք պատկերացնել, մենք բոլորս այդ խաղի ակամա մասնակիցներն ենք,  գիտակցում ենք, երբ կորցնում ենք ինչ-որ բան՝ սեփականություն, հողատարածք, բիզնես, գումարներ, երբ առևտուր ենք անում շուկայում, կամ երբ էմիգրանտ հարազատն արտերկրից <<հումանիտար օգնություն>> է ուղարկում <<վստահելի>> բանկերի միջոցով, և, ամենակարևորը, երբ կորցնում ենք ազատությունը՝ լայն իմաստով՝ տնտեսական, սոցիալական և հոգևոր: Մենք ներքաշված ենք որակապես այլ բնույթի մրցակցության մեջ, որտեղ պարտվողը կլանվում է կամ արտագաղթում: Կոմունիստական ոգով դաստիարակված մեկի բանի չէ այս խաղը, իսկ այդ ոգին դեռևս կրում է հասարակության մեծ մասը՝ զրկված հակամոնոպոլիստական իմունիտետից. մարդկային լայն զանգվածների հիմնական գործն, ըստ էության, հարկադրաբար մոնոպոլիա խաղալ սովորելն է, և ոչ թե՝ բարեխիղճ կամ հանուն ընդհանուր բարօրության մրցակցությունը: Ազատ մրցակցությունը, որպես տնտեսական զարգացման նախապայման,  մնացել է ռուսսոյականության, մերձավորի հանդեպ սիրո նման գաղափարների շարքում: Տնտեսագիտական ուսումնասիրությունների փորձը ցույց է տալիս, որ տարբեր երկրներում պաշտոնապես մոնոպոլիայի դեմ հայտարարված պայքարը հաճախ ավարտվել է նոր մոնոպոլիաների, օլիգոպոլիաների  ձևավորմամբ կամ ազատ մրցակցության սահմանափակմամբ[1]: Պատճառը ոչ այնքան բնական մրցակցության հետևանքով մոնոպոլիաների   առաջացումն է շուկայում, մոնոպոլիայի պետական հովանավորչությունը, որը գործնականում միախառնված է կոռուպցիայի հետ: Տնտեսագիտության մեջ մոնոպոլիաների այս տեսակավորումը հստակ է, և դա է պատճառը, որ մոնոպոլիան կամ գերիշխող դիրքը շուկայում, որպես այդպիսին, չի համարվում բացասական երևույթ, բացասական է և տնտեսության համար կործանարար գերիշխող դիրքի չարաշահումը՝ գների կամայական սահմանումը, հակամրցակցային կամ կարտելային համաձայնությունները, շուկայի մուտքի սահմանափակումը այլ սուբյեկտների համար և դրանցից բխող այլ երևույթներ: Ինչպես Ստիգլերն է վերլուծում, տեղի է ունենում ոչ միայն հարստության պարզ տեղափոխություն հասարակության մի խմբից մյուսին, այլ մոնոպոլիան հարվածում է ընդհանուրի բարեկեցությանը[2], տնտեսությունը  զրկվում է զարգանալու պոտենցիալից: Երբ մոնոպոլիստն իր արտադրած կամ ներմուծած ապրանքը վաճառում է այսպես կոչված մոնոպոլիստական գնով, որը  չհիմնավորված կերպով ավելին է ապրանքի իրական արժեքի և մրցակցային եկամտի հանրագումարից, նա ստանում է մոնոպոլիստական շահույթ, տնտեսագետների լեզվով՝ <<տնտեսական ռենտա>>, որը մոնոլոպոլիստը խլում է սպառողներից:  Մոնոպոլիստին ձեռնտու է վաճառել քիչ ապրանք՝ բարձր գներով,  իսկ սպառողը ստիպված է ապրանքը գնել առաջարկվող գներով, քանի որ այլընտրանք չունի, ցածր գնողունակության պատճառով սպառումը կրճատվում է, հետևաբար՝ մոնոպոլիստն էլ քիչ է արտադրում, քիչ ներդրումներ է անում: Այս ամենը բացասական են անդրադառնում ՀՆԱ-յի աճին, կամ գրանցվում է հետընթաց:

 Շուկայում մրցակիցներ հայտնվելու դեպքում, ապրանքը կվաճառվի ցածր գնով և մոնոպոլիստը կզրկվի ոչ միայն հավելյալ շահույթից, այլև՝ շուկայից: Այստեղից էլ՝ կարտելային համաձայնություններն ու համակենտրոնացումը, որպես տրամաբանական հետևանք: Համակենտրոնացումը շուկայում արտահայտվում է գործող սուբյեկտների միացմամբ, միաձուլմամբ, կամ մեկի կողմից մյուսի ակտիվների ձեռքբերմամբ[3]: Գործող սուբյեկտների կենտրոնացումն ավելի կառավարելի է դարձնում ռեսուրսների շրջանառությունը և շուկան: Սկսնակ կամ օտար ներդրողների համար, եթե նրանք, օլիգոպոլ թիմից չեն, շուկա մտնելու համար ստեղծվում են խոչընդոտներ պետական կառույցների կողմից կողմնապահությամբ տրամադրվող լիցենզիաների ու պատենտների, ապրանքների գնման ու վաճառքի ձեռնտու գների շուրջ ձեռքբերվող համաձայնությունների, տեռորի և բազմաթիվ այլ ապօրինի միջոցներով: Կարտելային համաձայնություններ ունեցող սուբյեկտների միջև առողջ մրցակցություն չկա, նրանք պայմանավորվում են համագործակցել ընդդեմ նորեկների և ռեսուրսների տնօրինման: Բիզնեսի ծավալով ավելի  մեծ և հեղինակավոր սուբյեկտը սահմանում է վաճառքի իր ուզած գինը, իսկ միևնույն ապրանքատեսակի շուկայում գործող մյուս սուբյեկտները հետևում են նրան: Այս <<օրենքը >> գործում է անգամ շուկայի ամենացածր օղակներում՝ սկսած բանջարեղենի վերավաճառողներից մինչև խանութպաններ: Ընդ որում, գները չափազանց փոփոխական են և <<հարմարեցված>> տեղական գնողունակ պահանջարկին: Օրինակ, վիճակագրական տվյալներով, 2011թ. հունվար սեպտեմբեր ամիսներին, Գյումրիում սպառողական ապրանքների գնաճը կազմել է 8.4 տոկոս, Վանաձորում՝ 9.3, Երևանում՝8.2 և այլն[4]: Պարենային ապրանքներն անցած տարվա համեմատ թանկացել են 14-16 տոկոսով: Հայտնի բան է, որ առաջնային անհրաժեշտության պարենային ապրաքների գներն ամենարագն են փոփոխվում, որովհետև դրանք ամենաբարձր կենտրոնացվածությունն ունեցող շուկաներից են: Տնտեսական Մրցակցության Պաշտպանության Պետական Հանձնաժողովի (այսուհետ՝Հանձնաժողով) ուսումնասիրության[5] տվյալներով, շաքարավազի, ձեթի, կարագի, բրնձի, ցորենի շուկաներում գերիշխող կամ մոնոպոլ դիրք ունի միևնույն սուբյեկտը: Ուսումնասիրված պարենային և ոչ պարենային 12 ապրանքային շուկաներից 11-ում կան գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսվարողներ, նրանցից 4-ում կա բարձր կենտրոնացվածություն[6]՝74-99 տոկոս: Շաքարավազի շուկայում, օրինակ, գերիշխող դիրքով սուբյեկտի մասնաբաժինը 99 տոկոսից ավելին է: Դեղորայքի շրջանառության ուսումնասիրված 22 շուկաներից 8-ը բարձր կենտրոնացվածություն ունեն: Ցածր կենտրոնացվածությամբ շուկաներ՝ 20-ից ավելի սուբյեկտներով, հազվադեպ են պատահում: Ընդ որում, կենտրոնացվածությունը շուկաներում արագ աճում է, շուկաներում գործող սուբյեկտների թվի նվազմանը զուգահեռ՝ 2009-11թթ. 38 տոկոսով, ինչը բավական լուրջ թիվ է և ցույց է տալիս տնտեսական ազատության և մրցակցության սահմանափակման պատկերը:

  Ի՞նչպես է Հանձնաժողովը պայքարում տնտեսական մենաշնորհների դեմ և ի՞նչպիսի օրենսդրական երաշխիքներ կան դրա համար: Հանձնաժողովը հակամրցակացային գործողությունների հայտնաբերման դեպքում դրամական տույժեր է գանձում օրինախախտ տնտեսվարողներից: Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության մասին ՀՀ օրենքը (այսուհետ՝ օրենք) գերիշխող դիրքի չարաշահման համար նախատեսում է 5-200մլն. դրամի տուգանք, գների չհիմնավորված բարձրացման համար՝ տնտեսվարող սուբյեկտի ստացած շահույթի գանձում(Հդվ. 36.3): Հանձնաժողովի 2011թ. ծրագրում գրված է, որ <<տուգանքների չափերը չեն համապատասխանում իրավախախտումների բնույթին>>(էջ 21), ինչը առիթ է տալիս օրինախախտներին մուծել տուգանքը և շարունակել ապօրինի գործողությունները. հատկապես գնային մեքենայություններից ստացվող շահույթն այնքան մեծ է, որը դրա համեմատ տուգանքը գործին չխանգարող հարկատեսակի նման բան է դառնում, ինչպես, ասենք, ոստիկանին մուծվող տուգանքի կամ կաշառքի պարագայում: Հանձնաժողովի ծրագրում  նշված է, որ օրենսդրությունը բավարար լիազորություններ չի տալիս հանձնաժողովին անհրաժեշտ տեղեկություններ հավաքելու, գործարարների ներկայացրած փաստերը ճշգրտելու և մեղադրանքները դատարանում ապացուցելու համար, ինչի հետևանքով արդյունավետ աշխատել չի հաջողվում: Օրինակ, գների չհիմնավորված բարձրացումների ապացուցման համար գնային դիտարկումները դատարանում լիարժեք հիմնավորում չեն համարվում: Օրինախախտները կոծկում են իրականությունը կամ կաշառում դատական համակարգը՝ օգտվելով կառավարական վերնախավերում ունեցած հովանավորություններից: Համակենտրոնացումների իրական բնույթը, կարտելային համաձայնությունները չեն բացահայտվում, քանի որ տնտեսվարողները չեն ներկայացնում անհարժեշտ փաստաթղթերը: Այդ դեպքում, էլ ի՞նչ գների վերահսկողության կամ չարաշահումների կանխման մասին կարող է լինել խոսքը, որը հայտարարվում է ծրագրային դրույթներում: Նման աշխատանքի պայմաններում օրենսդարական փոփոխոթյունները և ծրագերը, ինչպես շատ այլ ոլորտներում, մնում են զուտ ձևական տուրք և միջազգային կառույցներից վարկային գումարներ պոկելու միջոց (Համաշխարհային Բանկի տրամադրած գումարների մի մասն ուղղվում է մրցակցության պաշտպանությանը): Ավելորդ է հիշատակել, որ Օրենսդիրներից շատերն հենց իրենք մոնոպոլիստներն են: Ակնհայտ է, որ միայն Հանձնաժողովը չի կարող շոշափելի աշխատանք կատարել, քանի դեռ տնտեսական մոնոպոլիան միաձուլված է քաղաքական մոնոպոլիայի հետ, որի դեմ պայքարելու միջոցը մակերեսային ռեֆորմներով իրականացնել հնարավոր չէ:

<<Յուրաքանչյուր շահագրգիռ անձ, այդ թվում` սպառողը, որն անբարեխիղճ մրցակցության հետեւանքով վնաս է կրել, իրավունք ունի անբարեխիղճ մրցակցությունը դադարեցնելու պահանջով դիմելու դատարան: Սույն իրավունքը վերապահվում է նաեւ շահագրգիռ անձերի տնտեսական շահերը պաշտպանելու իրավասություն ունեցող կազմակերպություններին>>[7]:

ՀՀ Օրենքը Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության մասին, Հդվ. 11.3

Լևոն Գալստյան

  

---

[1] Տես՝ G. Stigler, Monopoly

[2] Տես՝ նույն տեղում

[3] Տես՝ ՀՀ Օրենքը Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության մասին, Հդվ. 8

[4] Տես՝ Սպառողական գների ինդեքսը ՀՀ-ում 2011թ. հունվար-սեպտեմբերին, ՀՀԱՎԾ

[5] Տես՝ Տնտեսական Մրցակցության Պաշտպանության Պետական Հանձնաժողովի 2011թ. տարեկան գործունեության ծրագիր

[6] Ապրանքի շուկան համարվում է բարձր կենտրոնացված, եթե նույն շուկայում գործող երեք սուբյեկտները միասին գրավում են շուկայի 70 տոկոսից ավելին:

[7] <<Անբարեխիղճ մրցակցություն է համարվում ձեռնարկատիրական գործունեության ցանկացած գործողություն կամ վարքագիծ, որը հակասում է սույն օրենքին…,խախտում է մրցակիցների միջև կամ վերջիններից ու սպառողների միջև բարեխղճության, ազնվության, արդարության, ճշմարտության, անաչառության սկզբունքները>>: ՀՀ Օրենքը Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության մասին, Հդվ. 11.1

Հակակոռուպցիոն քաղաքականության վրացական մոդելը

  Transparency International միջազգային կազմակերպության վերլուծություններով, Վրաստանում կոռուպցիայի մակարդակի ցուցանիշը ամենացածրն է հետխորհրդային տարածքի բոլոր մյուս պետությունների ցուցանիշերից, ավելին, Վրաստանում այդ ցուցանիշը 2003թ. հեղաշրջումից հետո տարեց տարի նվազել է, իսկ հարևան մյուս պետություններում՝ Հայաստանում, Ադրբեջանում, Բելառուսում և այլուր դրությունն ավելի է վատացել[1]: Մինչդեռ Վրաստանում խորհրդային ռեժիմի  կազմաքանդումից հետո կոռուպցիան ավելի խորն էր արմատացել և ավելի սանձարձակ էր, քան հարևան պետություններում: Ամենաթողության պայմաններում  խորացող կոռուպցիայի հետևանքով վրաց իրավապահ մարմինները քայքայվեցին ներսից, որիվ օգտվելով՝ երկրում սնկերի նման սկսեցին ձևավորվել հանցագործ խմբավորումներ, որոնք զինված էին և որոշ դեպքերում հովանավորվում էին հանցավոր գործարքներում ներքաշված պետական պաշտոնյաների կողմից: Ռուսաստանի բանտերից վերադարձած հանցագործները հեղեղել էին երկիրը, նրանցից  ազդեցիկները՝ այսպես կոչված <<օրենքով գողերը>> ձեռք բերեցին երկրի ներքին և արտաքին քաղաքականության վրա ազդելու ուժեղ լծակներ՝ օգտագործելով կոռուպցիայի բոլոր միջոցները: Այդ խմբավորումները ներգրավվեցին ազգային անվտանգության ուժերում, դարձան նախարարներ[2]: Նույն ուժերը կապեր ունեին հետխորհրդային մյուս երկրների հանցագործ խմբերի հետ, որոնք ևս իրենց երկրներում ակտիվ ներգրավված էին պետական կառավարման և գործարար ոլորտներում՝ վճռորոշ դեր խաղալով կոռուպցիոն հարաբերությունների արմատավորման մեջ: Բայց եթե նախկին խորհրդային մյուս երկրներում այդ հարաբերություններն ու անձինք մինչ օրս շարունակում են հասարակություններ կազմաքանդել, Վրաստանում քաղաքական նոր վարչակարգը կարողացավ  հանցագործ տարրերին բավական արդյունավետ մեկուսացնել  պետական կառավարումից և զրկել տնտեսական  լծակներից: Ինչպես՞: Միլխեիլ Սահակաշվիլին իր առջև խնդիր դրեց ամբողջովին ազատվել կոմունիստական անցյալի ամենաբացասական ժառանգությունից՝ կոռուպցիայից, որն ավելի քան կենսունակ էր հասարակական բոլոր կառույցներում: 2004թ.-ից արմատական բարեփոխումներ սկսվեցին իրավապահ մարմիններում: Ներքին Գործերի Նախարարության աշխատակիցների թիվը 40000-ից նվազեցվեց 17000-ի, ոստիկանների մոտ կեսն աշխատանքից ազատվեց: Ոստիկանների, ինչպես նաև հասարակական սեկտորի աշխատողների, աշխատավարձերը զգալի բարձրացվեցին՝ մոտ 15 անգամ: Ոստիկանների նկատմամբ ժողովրդի վերաբերմունքը էականորեն փոխվեց, կաշառակերությունը կտրուկ նվազեց, ժողովրդին հնարավորություն տրվեց վերահսկել ոստիկաններին և զանցանքների մասին տեղյակ պահել բարձրագույն ատյաններին: Վրացի ոստիկանի կերպարը արմատապես տարբերվում է հարևան երկրների ոստիկանի կերպարից, թեև երկուսն էլ կոմունիստական և խորապես կոռումպացված անցյալն ընդհանուր է: Ոչ միայն վրացիներից, այլև Վրաստանի ծովափնյա շրջաններում ամառային հանգիստն անցկացնող հայերից բազմիցս կարելի է լսել հիացական կարծիքներ վրացի ոստիկանի մասին. օրինակ՝ վրացի ոստիկանը ոչ թե առիթ է փնտրում քաղաքացուց կաշառք պոկելու համար, այլ հետևում է օրենքի տառին և շատ բարեհամբույր է: Իհարկե, չի կարելի ասել, որ կաշառակեր ոստիկաններ չկան, բայց դրանք մեծամասնություն չեն: Ոստիկանական համակարգը Վրաստանում վերակազմավորվեց հյուսիսամերիկյան մոդելով, ֆինանսավորմամբ և մասնագետներով: Առանց այդ առանցքային քայլերի, անհնար կլիներ նոր արժեքների արդյունավետ ներդրումն ու սոցիալ-տնտեսական արագ զարգացումը, ինչին թաքնված նախանձով ականատես են լինում խորհրդային ժառանգության կնիքով և պրոռուսական քաղաքականությամբ շարժվող հարևան երկրների քաղաքական ղեկավարները: Ինչքան էլ ռուսական պետական PR-ը փորձի սևացնել վրացական կառավարման մոդելը և ծաղրի Սահակաշվիլիին (որպես պայքար ամերիկայն ազդեցության դեմ), և ինչքան էլ հետխորհրդային հասարակության լայն զանգվածները տուրք տան ինքնախաբեությանը, սրտի խորքում նախանձում են վրաց ժողովրդին ամեն ագնամ, երբ իմանում են որևէ կաշառակեր վրաց պաշտոնյայի աշխատանքից ազատման կամ դատապարտման մասին: Ըստ Վրաստանի Արդարադատության Նախարարության տվյալների, 2003-2010թթ. Վրաստանում կոռուպցիայի մեջ մեղադրվել է մոտ 1000 պաշտոնյա, որից 6-ը խորհրդարանի անդամներ էին, 15-ը նախարարներ, 31-ը՝ քաղաքային խորհուրդների պաշտոնյաներ: Այդ բացահայտումներն իհարկե վրացիների կողմից միանշանակ չեն ընդունվում. միշտ լինում է մի խումբ, հաճախ ձերբակալվածների հետ կապեր ունեցող, որը կոռուպցայի մեղադրանքը համարում է քաղաքական հաշվեհարադարի չարդարացված միջոց և հայտարարում, որ մեղադրողներն իրենք էլ կոռուպցիայի մեջ թաթախված են: Բայց, նույնիսկ եթե այդ պնդումները ճիշտ են[3], նման հաճախականությամբ բացահայտումներն արդեն իսկ ստիպում են պաշտոնյաներին զգուշանալ, իսկ քաղաքացիներին՝ խուսափել կաշառք առաջարկելուց: Հասարակության հետ շփվող կառույցներում կաշառակերության մակարդակը հասցված է նվազագույնի. 2010թ. Caucasus Research Resource Center կազմակերպության հետազոտության համաձայն, վրացիների միայն 12.5 տոկոսն է նշել, որ վերջին մեկ տարվա ընթացքում կաշառք է տվել: Բնակչության մեծ մասը փաստում է, որ կաշառակերության հետ այլևս քիչ է առնչվում:

 Կոռուպցիայի վերացումը Սահակաշվիլիի վարչակարգի համար բիզնես ոլորտում օտարերկրյա ներդրումները խթանելու առաջնային նախապայմանն է: Ներդրումների համար վստահելի դաշտ ստեղծելու նպատակով լայն ռեֆորմներ ձեռնարկվեցին իրավական դաշտում, պարզեցվեցին բիզնեսի համար լիցենզիա ստանալու, սեփականության գրանցման, հարկեր ու մաքսեր վճարելու մեխանիզմները, որոնք նախկինում միտումնավոր բարդացված էին կաշառքներ վերցնելու համար: Հարկատեսակները 21-ից հասցվեցին 6-ի, կրճատվեց նաև տարբեր տեսակի գործունեության համար պահանջվող փաստաթղթերի քանակը(մոտ 900-ից 800-ը վերացվեցին), մաքսայի ներմուծումների համար սահմանվեց <<մեկ պատուհանի>> սկզբունքը[4], որը զգալի հեշտացրեց գործընթացը, ներմուծվող շատ ապրանքատեսակների համար մաքսը վերացվեց: 2004թ. հարկային նոր կոդեքսի ընդունումից և հարկերը նվազեցնելուց հետո պետական տարեկան եկամուտները մոտ կես միլիարդ դոլարից երեք տարում հասցվեցին 1.7 մլրդ դոլարի: Շատ գործարարներ, իշխանության ճնշմամբ, ստիպված եղան պետությանը <<նվիրել>> իրենց ունեցվածքը (ռեստորաններ, խանութներ և այլն), քանի որ, ինչպես ձևակերպված էր պետական մեղադրանքում, ունեցվածքի համար թույլտվությունը ձեռք էին բերել ապօրինի թույլտվությամբ: Իրավապահներին ու պետական պաշտոնյաներին անկաշառ պահելու համար Սահակաշվիլին սկսեց երկիրը մաքրել ազդեցիկ հանցագործներից, որոնցից շատերը ապաստանեցին Ռուսաստանում, որտեղ հանցագործության համար ավելի պարարտ հող կա: Եվրոպայի Վերակառուցման և Զարգացման բանկի (բանկը վարկեր է տրամադրում Վրաստանում բիզնեսի զարգացման համար) ուսումնասիրությունների տվյալներով, Վրաստանում գործող մասնավոր ընկերությունների մոտ 15 տոկոսն է խոստովանել, որ փաստաթղթային խնդիրներ լուծելու համար կաշառք է տվել պետական կառույցներում (Ռուսաստանում՝ 40 տոկոսը, Ուկրաինայում՝ 31): 2010թ. Համաշխարհային Բանկը Վրաստանը հայտարարեց <<համար առաջին ռեֆորմիստ >>բիզնես ոլորտում:

  Ի նկատի ունենալով այն, որ Վրաստանը շահութաբեր բնական ռեսուրսներով հարուստ չէ, արտահանման ծավալներն էլ, ըստ Geostat-ի, մոտ 4 անգամ գերազանցում են ներմուծման ծավալները(ինչպես Հայաստանում, ի դեպ), վրացական տնտեսության զարգացման հիմնական շարժիչ ուժը բիզնեսում տեղական և հատկապես օտարերկրյա ներդրումների ծավալի աճն է, որը եզակի է հետխորհրդային տարածաշրջանում: 2003թ. օտարերկրյա ներդրումների ծավալը  Վրաստանում 340մլն. դոլար էր, իսկ 5 տարի հետո դարձավ 1.56 մլրդ դոլար: 2008թ. օգոստոսին Ռուսաստանի հետ կարճատև պատերազմի հետևանքով, ներդրումները կրճատվեցին մոտ 3 անգամ, բայց 2010թ. նորից ավելացան, իսկ 2011թ. նախատեսվում է դրանք հասցնել մինչև 1մլրդ, հիմնականում հիդրոէլէկտրաէներգիայի արտադրության և տուրիզմի զարգացման հաշվին: Օտարերկրյա ներդրումների ծավալը կազմում է ՀՆԱ-յի 50 տոկոսից ավելին (Հայաստանում այն ՀՆԱ-յի մոտ 20 տոկոսն է, Ռուսաստանում՝ 25 տոկոսը): Ներդրումները կատարվում են հիմնականում հումքային վերամշակության, տրանսպորտի և կոմունիկացիաների, տուրիզմի  և անշարժ գույքի ոլորտներում: Գաղտնիք չէ, որ հատկապես անշարժ գույքի շուկայում ներդրողների շարքում են նաև հայ գործարարները(նույնիսկ իշխող կուսակցության ներկայացուցիչները), ովքեր, հավանաբար, վրացական հողում բիզնես դնելը ավելի հեռանկարային են համարում, պաշտպանված հովանավորչությունից: Նույն նկատառումներով հայերը գերադասում են իրենց ամառային հանգիստն անցկացնել Վրաստանում, որտեղ շատ ավելի մատչելի է, ծառայություն մատուցողներն՝ ավելի բարեհամբույր: 2010թ. Վրաստանի ծովափնյա քաղաքներն հյուրընկալել են շուրջ 2մլն. մարդ՝ հիմնականում հետխորհրդային տարածքի երկրներից, և այդ թիվն ավելանալու  տենդենց ունի: Վրացական իշխանությունները նախատեսում են պայմաններ ստեղծել նաև ձմեռային հանգստի անցկացման համար՝ օտարերկրյա ներդրումների (օրինակ՝ Իսրայելի) օգնությամբ: Այս ամենը հնարավոր չէր լինի ներքին շուկայում կոռուպցիոն երևույթների գերակայության դեպքում: Վրաստանի ՀՆԱ-ն ներդրումների շնորհիվ տարեկան աճում է 5-10 տոկոսով, 2010թ. աճել է 6.4 տոկոսով[5] :

 Այս ռեֆորմներով հանդերձ, Վրաստանը դեռ երկար ճանապարհ ունի անցնելու հասարակության մեջ արմատացած բացասական արժեքների վերափոխման և կոռուպցիայի վերացման ուղղությամբ, ինչը բավական բարդ է՝ հաշվի առնելով հետխորհրդային ժառանգության դեռևս կենսունակ ազդեցությունը, որից փորձում է օգտվել Ռուսաստանը՝ ներսից  խարխլելով նոր ձևավորվող արևմտյան մոդելի հասարակարգը, ինչպես դա հաջողվեց անել Ուկրաինայի պարագայում: Ուկրաինային չհաջողվեց նարնջագույն հեղափոխությունից հետո կառուցել հասարակության և տնտեսության զարգացման այլընտրանքային, իմա՝ ոչ պրոռուսական, մոդել, երկիրը կարճաժամկետ բարեփոխումներից հետո որդեգրեց ավտորիտար  կառավարման նույն մեթոդներն, ինչ հետխորհրդային տարածքի երկրների մեծամասնությունը. Ուկրաինան ընթանում է հակահեղափոխական ճանապարհով՝  ավելի ամուր փարվելով կոռուպցիային: Շատերը, կարծում եմ, կհամաձայնվեն, որ Հայաստանի դրությունը շատ չի տարբերվում Ուկրաինայից: 

Լևոն Գալստյան 

---

[1] Corruption Perceptions Index-ի տվյալներով, Վրաստանը ուսումնասիրված 178 երկրների շարքում գրավում է 68-րդ տեղը, Հայաստանը՝123-րդ, Ադրբեջանը՝ 134-րդ, Բելառուսը՝127-դ տեղը և այլն:

[2] Օրինակ, Շեվարնաձեի հրամանով, Մխեդրիոնի անվամբ հայտնի հանցագործ խմբավորման անդամ Թեմուր Խաչիշվիլին նշանակվեց Ներքին Գործերի Նախարար (Տես՝ Gavin Slade, The State on the Streets: the Changing Landscape of Policing in Georgia):

[3] Ըստ որոշ ուսումնասիրությունների(տես՝Caucasus Analytical Digest, No.26), կոռուպցիան Վրաստանում կենսունակ է հիմնականում բարձրագույն իշխանության նեղ շրջանակներում, որոնք կոռուպցիան օգտագործում են այլ խմբավորումների դեմ ինտրիգներ հյուսելու, սեփական իշխանությունը պահելու, բիզնեսում հենարաններ ունենալու նպատակով: Սրա բացասական հետևանքերը հասարակությունը գրեթե չի զգում, կամ չի զգում այնպես, ինչպես, ասենք, Հայաստանում, կամ Ադրբեջանում:

[4] Այս սկզբունքը փորձ է արվում ներդնել նաև Հայաստանում, բայց առայժմ՝ անարդյունավետ: Մեկ օրինակ. Հայաստան-Վրաստան սահմանը հատելիս, հայկական անցակետում փաստաթղթերի ստուգման համար թե հայերը և թե վրացիները ստիպված են կրկնակի անգամ ավելի շատ ժամանակ ծախսել, քան՝ վրացական անցակետում:

[5] Հայաստանում ՀՆԱ-ն 2010թ, աճել է 2.1 տոկոսով: Վիճակագրական պաշտոնական տվյալները փաստում են, որ ՀՆԱ-յի աճը Հայաստանում 2000թ.-ից աստիճանաբար անկում է ապրել, ինչպես կոռուպցիայի վատ ցուցանիշերով այլ երկրներում, իսկ Վրաստանում՝ հակառակը:

Ո՞վ է մեղավոր կոռուպցիայի համար

<<Ձեզանից ով որ անմեղ է, առաջինը թող նա քար գցի դրա վրա>>: Հվհ., 8.7

  Կոռուպցիայի դեմ պետական մակարդակով հայտարարված պայքարը ցույց տալու և սեփական կերպարն ավելի մաքուր ներկայացնելու համար բարձրագույն իշխանությունը Հայաստանում, և համոզված եմ, շատ այլ երկրներում, կարիք ունի ժամանակ առ ժամանակ քավության նոխազներ գտնել և հրապարակայնորեն դատապարտել նրանց հանցանքը, ինչպես հնում վարվում էին հրեաները և մորթում անմեղ կենդանիներին: Մարդկանց դեպքում թեև քավության նոխազներն իրոք վարժ կաշառակերներ են, բայց՝ ավելի մաքուր քան իրենց դատապարտողները, նույնիսկ՝ անմեղ: Դա է պատճառը, որ երբ դատապարտվում են, վստահ են, թե իրենց հետ հասարակությունն անարդար է վարվել, որ իրենք զոհ են գնացել պետական անգութ մամլիչին, որը ծառայում է ոչ թե ընդհանուրի շահերին, այլ՝ մի խումբ պատեհապաշտների: Նոխազի կարգավիճակում ժամանակ առ ժամանակ, հատկապես երբ անհրաժեշտ է <<մեղմել սոցիալական լարվածությունը>>, ինչպես սիրում են ասել արդարադատության նեմեսիսի <<հավատարիմ>> ստրուկները, հայտնվում են կաշառակեր դասախոսներ, իրավապահներ, դպրոցների տնօրեններ, հազվադեպ՝ նաև <<մեծ ձկներ>>. օրինակ, վերջերս աշխատանքից ազատվեց ՀՀ Ճանապարհային Ոստիկանության պետը, ում դեմ քրեական գործ էր հարուցվել պետության կողմից հատկացված բենզինի խոշոր չափերով յուրացման համար (փոքր չափերով յուրացնելու դեպքում գուցե և խուսափեր բացահայտումից, ինչպես շատ շատերն իր կոլլեգաներից): Բայց նման դեպքերում, սովորաբար, <<ժամանակակից>> Թեմիսն[1] առաջնորդվում է ոչ թե արդարության սկզբունքներով,  այլ՝ դարձյալ կոռուպցիայով. բյուրոկրատական աստիճանակարգության բարձունքներում քաջատեղյակ են իրենց հովանավորյալների <<չարաճճիություններից>> և իրենք էլ օգտվում են պետական գանձարանից հափշտակված կամ որպես կաշառք վերցված գումարներից, իրենց հովանավորյալներին քավության նոխազ են դարձնում թիմային կամ կուսակցական ինտրիգների ազդեցությամբ և մեկ ուրիշի հանցանքը հովանավորելով, ինչպես շախմատում զոհ են տալիս ավանգարդում կանգնած զինվորներին: Իսկ զոհերի բողոքն այն մասին, թե իրենք ծառայել են հավատարիմ և անմռունչ, դառնում է պարզապես գառան մայուն, որին ոչ ոք ուշադրություն չի դարձնում:

  Կոռուպցիան իր բոլոր դրսևորումներով[2] Հայաստանի նման անցումային տնտեսությամբ երկրներում կառավարման յուրօրինակ մեխանիզմ է, պետական գումարների հափշտակումից սկսած մինչև դատավորներին ու դասախոսներին վճարվող կաշառքները ծառայում են ընտրազանգված գնելու, և իշխանությունը պահելու, բյուրոկարտական համակարգը հեշտ կառավարելի դարձնելու նպատակին: <<Թողնում եմ կաշառք վերցնես, որ դու էլ ապրես, ես էլ, մեր ղեկավարն էլ մեզանից գոհ լինի>> սկզբունքին անհամաձայն որևէ մեկը տեղ չունի պետական հիմնարկների առանցքային պաշտոններում: Հայաստանում այս <<մշակույթն>> աստիճանաբար մենաշնորհայնացվում է պետական ապարատի վերին աստիճաններում՝ քավության նոխազներին ավելի հեշտ գտնելու, ըստ այդմ միջազգային կառույցներին գեղեցիկ անակնկալներ մատուցելու և համակարգը խիստ կենտրոնացնելու նկատառումներով: Կոռուպցիան, այսպիսով դառնում է <<էլիտար>> երևույթ, գործում է կուլիսային փոխհամաձայնության մեխանիզմ, որով հիերարխիայի վերին աստիճաններում կառավարողները <<ընտրյալների խումբ>> են ձևավորում և պայքարում այլ խմբերի դեմ կոռուպցայի բազմապիսի զենքերով. <<ընտրյալ>> գործարարները կաշառք են տալիս կամ օգտվելով <<բարձրյալների>> հովանավորությունից օրինաստեղծ մարմիններում ազդում են օրենքների ստեղծման գործընթացին և դրանք ծառայեցնում իրենց շահերին՝ խոստանալով ծառայություններ մատուցել <<բարձրյալներին>>: Այդ օրենքները հիմնականում վերաբերում են հատկապես բիզնեսի համար հողհատկացումներին, հարկային և մաքսային քաղաքականությանը, կրթությանը և այլն: Երբ ազդեցիկ գործարարներն օգտագործում են իրենց լծակները կամ ուղղակի կաշառքը օրենքների գործադրությունից խուսափելու համար, և հարկերի փոխարեն <<անհրաժեշտ>> մարդկանց հարկեր են վճարում կաշառքի ձևով, ըստ այդմ պարտավորվում են ամեն ինչ անել, որպեսզի պաշտոններում լինեն հենց այդ մարդիկ: Կոռուպցիան մարդկանց միմյանց կապող ամենաամուր կապն է, իսկ տիկնիկավարի անկումը կարող է նշանակել ամբողջ համակարգի փլուզում՝ ճակատագրական հետևանքներով, որովհետև համակարգի հնարավոր փլուզողները նախանձախնդիր են նրանց առավելագույն դատապարտմանը՝ վասն իրենց ապահովագրման և նոր, ավելի ուժեղ կոռումպացված համակարգի ստեղծմանը, եթե իհարկե վերջիններս նույն համակարգի ծնունդ են և նույն մտածողության կրող: Ոչ միայն կառավարական շրջանակներում, այլև ողջ հասարակության մեջ գերիշխում է կլանային կամ խմբային մտածողությունն ու վարքը, որն առաջնորդվում է կոմունիստական բյուրոկրատիայի և հանցագործ աշխարհի կամ <<блат, blat >>[3]-ի միախառնված սկզբունքներով:  блат-ն արմատավորված է հետխորհրդային բոլոր երկրներում և ունի միանման հետևանքներ. այն գերիշխում է հասարակության անկիրթ խավերում, գրավում երիտասարդներին, ովքեր դրա սկզբունքներն ընդունում են որպես հաջողության հասնելու հիմնական երաշխիք: Ճիշտ է, այդ սկզբունքների հետևորդներն այլևս <<բլատնոյ> չեն կոչվում, բայց ձեռագիրն ու մտածողությունը նույնն է: Լայն կապեր ունեցող և օրենքը շրջանցող մարդը մեծ հարգանք է վայելում և սովորեցնում, որ հովանավորչությունը կամ նեպոտիզմը ուժի արտահայտություն է, ըստ այդմ, պախարակվում են այն անձինք, ովքեր դեմ են այդ սկզբունքներին: Վերջիններս ընդունվում են որպես հիմարներ կամ միամիտներ, նույնիսկ ընտանիքի կամ ընկերության դավաճաններ: Նույն տրամաբանությամբ արդար մարդիկ տեղ չունեն կոռումպացված համակարգում. նրանք ստիպված են բռնել արտագաղթի ճամփան, կամ հույսը դնել ամբոխներ կառավարող ընդդիմադիր դիրք բռնած նախկին քաղաքական գործիչների վրա, որոնք նույն կառուպցիոն համակարգի ճարտարապետներից  են, բայց խոստանում են այսուհետ լինել անաչառ և արմատապես փոփոխել կառավարման համակարգը: Այդ խմբին վստահելը փոփոխությունների սպասող զանգվածների համար առաջնային կարևորություն, ըստ էության չունի, նրանց <<հիշողությունը շատ կարճ է>>, պատրաստ են մոռանալ անգամ սեփական աչքով տեսած դաժան տարիները, միայն թե լինի փոփոխություն: Բայց блат-ի վրա հիմնված մտածողությունը հասարակության լայն շերտերի մեջ փոխված չէ, հետևաբար փոփոխությունը կարող է լինել միայն մակերեսային՝ մեկ պաշտոնյային կփոխարինի մյուսը, մեկ-երկուսը կլինեն համեմատաբար չկոռումպացված գործիչներ, բայց կոռուպցիան կարող է շատ արագ դուրս մղել նրանց արենայից, ինչպես շատերին, որոնց մասին մոռացել է ժողովուրդը: Անհրաժեշտ է փոխել արժեքային համակարգը. блат-ի սկզբունքներով մտածող նկարիչը չի կարող ստեղծել այլ բան քան блат-ի իդեալական կերպարներ: Սա է պատճառը, որ կառավարման համակարգը Հայաստանում և հետխորհրդային շատ այլ երկրներում դառնում է էլ ավելի կոռումպացված:

 Transparency Internetional  հեղինակավոր միջազգային հասարակական կազմակերպությունն ամեն տարի հրատարակում է <<Corruption Perceptions Index>> փաստաթուղթը, որտեղ արտացոլված են տարբեր երկրներում կոռումպացվածության մակարդակի վերաբերյալ հետազոտությունների տվյալները: Ըստ այդմ, Հայաստանը 2010թ. 178 երկրների մեջ գրավում է 123-րդ տեղը և այն երկների շարքում է, որտեղ տարեց տարի ցուցանիշն իջնում է, այսինքն՝ վիճակն ավելի է վատթարանում: Հայաստանն այնպիսի կոռումպացված երկրների շարքում է, ինչպիսիք են Մոզամբիկը, Տանզանիան, Բելառուսը և այլն: Ադրբեջանի ցուցանիշն ավելի ցածր է, ինչպես ԱՊՀ մյուս երկրներում, իսկ Վրաստանը 68-րդն է և մոտ Արևելյան Եվրոպային երկրների, Հունաստանի, Իտալիայի ցուցանիշերին: Ըստ Համաշխարհային Բանկի ուսումնասիրությունների, Հայաստանում, Ադրբեջանում, Ռուսաստանում և մի քանի այլ երկներում, ՀՆԱ-ի աճին զուգահեռ ավելացել են նաև կաշառքի չափերն ու հաճախականությունը, մեկ այլ նպաստող գործոն է նաև գնաճը:

 Երբ կոռուպցիայի և դեմոկրատական արժեքների բացակայության պատճառով հայկական գյուղերը զրկվում են Հազարամյակի Մարտահրավերներ ծրագրի ֆինանսավորմամբ զարգանալու հնարավորությունից, դա նշանակում է, որ կոռումպացված չինովնիկը ուղղակի մտնում է գյուղացու գրպանը, զրկում նրան ապրելու տարրական պայմաններից: Նախ՝2009թ. դադարեցվեց գյուղական ճանապարհների նորոգման ֆինանսավորումը, որով նախատեսվում էր նորոգել շուրջ 350 կմ ճանապարհահատված, 2011թ. սեպտեմբերին ծրագիրն ավարտվեց և Հայաստանը զրկվեց կորպորացիային նորից դիմելու հնարավորությունից: Նույնկերպ և նույն պատճառով Հայաստանի տնտեսությունը զրկվում է այլազգի գործարարների ներդրումներից, շուկան դառնում էլ ավելի մենատիրական ու փակ նոր բիզնես սկսելու համար: Կոռուպցիան և հովանավորչությունը գլխատում են փոքր և միջին բիզնեսը, որը զարգացած երկրներում ապահովում է ՀՆԱ-ի կեսից ավելին և տնտեսության զարգացման հիմնական շարժիչ ուժն է: Կոռուպցիայի հետևանքով տարեց տարի աճում է երկրի արտաքին պարտքը (այն կազմում է ՀՆԱ-յի 40 տոկոսից ավելի, ըստ պաշտոնական տվյալների), տնտեսությունն ընկնում կախվածության մեջ օտարերկրյա վարկերից և հետևաբար նաև՝ վարկ տվող պետություններից  ու կառույցներից,  որոնք ներդրումների չեն վերածվում:

 Քանի դեռ կոռուպցիան որպես խնդիրների լուծման հեշտ միջոց քողարկված հովանավորվում է ժողովրդի լայն զանգվածների կողմից, և քանի դեռ դեմոկրատական կեղծ արժեքներ քարոզողները կսովորեցնեն, որ <<ժողովուրդը միշտ ճիշտ է>>, այնքան ժամանակ կոռուպցիան երկրում ծաղկելու, իսկ տնտեսությունն ու հոգևոր արժեքները հետընթացի ուղի բռնելու պատճառ կունենան:

 Լևոն Գալստյան

 

---

[1] Թեմիսը հին հունական դիցարանում արդարադատության, կարգուկանոնի աստվածությունն էր:

[2] Կաշառք, հովանավորչություն, նեպոտիզմ(ծանոթին կամ թիմակցին պաշտոնի նշանակելը՝առանց հաշվի առնելու նրա մասնագիտական կարողությունները), էքստորցիա(քրեական հանցանք, որով ստիպում են մեկին զիջել սեփականությունը, կամ պաշտոնը), կլեպտոկրատիա(գողերի իշխանություն) կամ քաղաքական կոռուպցիա(կառավարությունն օգտագործում է իր օրինական լծակներն ապօրինի շահույթ ստանալու նպատակով):

[3] Այս արտահայտությունը, ըստ ուսումնասիրողների, լեհական ծագում ունի և նշանակում է <<մեկը, ով ապահովում է անձրևանոցով կամ տանիքով>>: Խորհրդային տարիներին, ռուսերենով այն օգտագործվում էր բացատրելու համար ոչ պաշտոնական համաձայնությունները, կապերը, կաշառքը և ազդելու այլ միջոցներ, որոնցով ինչ-որ մեկը կարողանում էր խնդիրներ լուծել իր և ուրիշների համար: